Obrona konieczna po odebraniu noża napastnikowi

Obrona konieczna po odebraniu noża napastnikowi – prawomocne uniewinnienie przed Sądem Apelacyjnym

Sąd Apelacyjny w Katowicach utrzymał prawomocne uniewinnienie oskarżonego o spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, uznając, że użycie noża odebranego napastnikowi mieściło się w granicach obrony koniecznej określonych w art. 25 k.k.

Czy użycie noża odebranego napastnikowi może stanowić obronę konieczną? Tak, jeżeli bezpośredni i bezprawny zamach nadal trwa, a użycie tego narzędzia służy jego odparciu. Sąd Apelacyjny w Katowicach prawomocnie utrzymał w mocy wyrok uniewinniający oskarżonego o spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, uznając, że działał on w granicach obrony koniecznej podczas brutalnego ataku pokrzywdzonego.

Sprawa należała do szczególnie skomplikowanych. W toku postępowania analizowano nie tylko sam przebieg zdarzenia, ale również fundamentalne pytanie: czy osoba, która odebrała napastnikowi nóż i użyła go przeciwko niemu, nadal się broniła, czy już atakowała?

Odpowiedź obu sądów była jednoznaczna.

Alkohol, zazdrość i eskalacja przemocy

Wszystko rozpoczęło się po wyjściu pokrzywdzonego z zakładu karnego. Wieczór spędzony wspólnie z konkubiną oraz oskarżonym upływał pod znakiem alkoholu. W pewnym momencie pojawiły się pretensje i oskarżenia dotyczące relacji między domownikami. Doszło do pierwszej kłótni i szarpaniny, która wydawała się zakończona.

Kilka godzin później konflikt wybuchł ponownie. Gdy oskarżony opuścił mieszkanie, został dogoniony przez pokrzywdzonego. Jak ustalił sąd, pokrzywdzony wyszedł za nim uzbrojony w nóż zabrany z mieszkania. Następnie zaatakował go, zadając cios pięścią, w której trzymał ostrze skierowane ku górze. Atak doprowadził do obrażeń twarzy, a w dalszej szarpaninie również dłoni oskarżonego.

Moment decydujący dla całej sprawy

Kluczowe znaczenie miał dalszy przebieg zdarzeń.

Prokuratura twierdziła, że po odebraniu noża zagrożenie ustało, a oskarżony powinien był odrzucić niebezpieczne narzędzie. Apelacja wniesiona od wyroku uniewinniającego opierała się właśnie na próbie podważenia ustalenia, że nadal trwał bezpośredni zamach.

Sąd Apelacyjny nie podzielił tej argumentacji.

W uzasadnieniu wskazano, że nawet po utracie noża napastnik nie zaprzestał agresji. Nadal atakował, zadawał uderzenia i uczestniczył w gwałtownej szarpaninie. W tych okolicznościach zagrożenie dla zdrowia i życia oskarżonego nie ustało. Oznaczało to, że działania obronne mogły być nadal kontynuowane.

Prawo nie wymaga heroizmu

Jednym z najważniejszych elementów prawomocnego wyroku jest przypomnienie utrwalonej zasady prawa karnego: obrona konieczna nie ma charakteru subsydiarnego. Oznacza to, że osoba zaatakowana nie ma obowiązku uciekać, ukrywać się ani rezygnować ze skutecznej obrony tylko dlatego, że teoretycznie mogłaby spróbować innego rozwiązania.

Sąd podkreślił, że napadnięty ma prawo stosować środki konieczne do powstrzymania agresora. Jeżeli napastnik stwarza realne zagrożenie dla zdrowia lub życia, musi liczyć się z konsekwencjami swoich działań, nawet bardzo poważnymi.

Dla oceny, czy działanie mieściło się w granicach obrony koniecznej, konieczne jest ustalenie, czy zamach był bezprawny, bezpośredni i rzeczywisty oraz czy podjęte działania służyły jego odparciu. Sam fakt użycia noża lub spowodowania poważnych obrażeń nie przesądza jeszcze o przekroczeniu granic obrony koniecznej. Decydujące znaczenie mają dynamika zdarzenia, zachowanie napastnika oraz realny poziom zagrożenia w chwili podejmowania obrony.

Właśnie dlatego argument, że oskarżony powinien był odrzucić nóż po jego odebraniu, został uznany za nieprzekonujący.

Obrona oceniana z perspektywy chwili zagrożenia

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na jeszcze jedną niezwykle istotną okoliczność.

Ocena zachowania osoby broniącej się nie może odbywać się wyłącznie przez pryzmat skutków zdarzenia. Nie można analizować jej w spokojnych warunkach sali rozpraw, wiedząc już, jakie obrażenia powstały i jak zakończyło się starcie. Należy spojrzeć na sytuację tak, jak widział ją człowiek znajdujący się w środku nocnego, gwałtownego ataku.

Oskarżony został wcześniej zraniony nożem, był pod wpływem silnego stresu, działał pod presją czasu i nie miał pewności, czy agresor nie zaatakuje ponownie. W takiej sytuacji reakcje obronne mogą mieć charakter instynktowny i nie muszą być precyzyjnie zaplanowane.

Sąd przyjął, że zadane ciosy były właśnie taką reakcją obronną.

Dlaczego apelacja prokuratora nie odniosła skutku?

Sąd odwoławczy szczegółowo przeanalizował zarzut błędu w ustaleniach faktycznych i uznał go za całkowicie niezasadny. Podkreślono, że wyjaśnienia oskarżonego pozostawały zgodne z pozostałym materiałem dowodowym, podczas gdy relacja pokrzywdzonego została oceniona jako niewiarygodna.

W rezultacie Sąd Apelacyjny w Katowicach utrzymał wyrok uniewinniający wydany przez Sąd Okręgowy w Rybniku. Oznaczało to definitywne zakończenie postępowania na korzyść oskarżonego.

Sprawa pokazuje, jak ogromne znaczenie ma właściwe przedstawienie materiału dowodowego i konsekwentne wskazywanie na wszystkie przesłanki obrony koniecznej.

Postępowanie wymagało szczegółowej analizy zeznań, dokumentacji medycznej, oględzin miejsca zdarzenia oraz orzecznictwa dotyczącego obrony koniecznej na podstawie art. 25 k.k. Ostatecznie sądy obu instancji przyjęły, że zachowanie oskarżonego nie stanowiło odwetu ani zemsty, lecz było reakcją na trwający, bezpośredni i bezprawny zamach na jego zdrowie oraz życie.

Wnioski płynące z wyroku

Prawomocne rozstrzygnięcie stanowi ważny głos w dyskusji o granicach obrony koniecznej.

Wyrok przypomina, że:

osoba napadnięta nie musi ustępować agresorowi,
nie ma obowiązku ucieczki ani rezygnacji ze skutecznej obrony,
użycie niebezpiecznego narzędzia nie oznacza automatycznie przekroczenia granic obrony koniecznej,
zachowanie broniącego się należy oceniać z perspektywy chwili zagrożenia, a nie późniejszych skutków,
napastnik ponosi ryzyko konsekwencji wynikających z podjętej przez siebie agresji.

Opisana sprawa pokazuje, że między przestępstwem a legalną obroną własnego życia i zdrowia często istnieje bardzo cienka granica. W tym przypadku oba sądy uznały jednak, że granica ta nie została przekroczona, a działanie oskarżonego było zgodne z prawem jako klasyczny przykład obrony koniecznej.

Każda sprawa dotycząca obrony koniecznej wymaga indywidualnej oceny całokształtu okoliczności, w szczególności rodzaju i intensywności zamachu, zachowania napastnika oraz sytuacji osoby broniącej się. Prawomocne rozstrzygnięcie w opisanej sprawie nie oznacza zatem, że każde użycie niebezpiecznego narzędzia będzie zgodne z prawem.

Jeżeli postępowanie karne dotyczy obrony koniecznej, przekroczenia jej granic albo zarzutu spowodowania uszczerbku na zdrowiu, istotne jest możliwie wczesne zabezpieczenie dowodów i przedstawienie spójnej argumentacji prawnej. W celu omówienia okoliczności konkretnej sprawy można skontaktować się z kancelarią.

Adwokat Wojciech Kała

Tel. 511040478